Türk Mitolojisi Rehberi

Tanrılar, yaratıklar, destanlar ve isimler: kaynaklara dayanan kısa bir rehber · Güncelleme: 5 Kasım 2026

Türk mitolojisi, Orta Asya bozkırlarından Sibirya ormanlarına, Altay dağlarından Anadolu'ya uzanan geniş bir coğrafyada Türk boylarının dünyayı, insanı ve doğayı anlatan inançlarının ve söylencelerinin bütünüdür. Tengri'den Umay'a, yeraltının hükümdarı Erlik'ten tek gözlü dev Tepegöz'e kadar bu dünyanın tanrıları, yaratıkları ve kahramanları bugün de dilimizde, adlarımızda ve masallarımızda yaşıyor.

Bu rehberde Türk mitolojisinin temel kavramlarını, en çok merak edilen tanrılarını ve yaratıklarını, Ergenekon ve Asena anlatılarını ve mitolojiden gelen adları kısa ve kaynaklı olarak anlatıyoruz.

Türk mitolojisi nedir?

Türk mitolojisi tek bir kutsal kitaba dayanmaz. Yüzyıllar boyunca farklı coğrafyalarda yaşayan Türk boylarının gök, yer ve yeraltı hakkındaki inançları, türeyiş anlatıları, kahramanlık destanları ve halk inanışları bu mitolojiyi oluşturur. Merkezinde gökle özdeşleşen Tengri inancı vardır; doğadaki her yerin bir koruyucu ruhu, yani bir iyesi olduğuna inanılır; insanlarla ruhlar dünyası arasındaki aracı ise kam denen şamandır.

Bu yüzden "Türkler şuna inanırdı" demek çoğu zaman eksik kalır: aynı varlık Altaylarda başka, Yakutlarda başka, Anadolu'da başka biçimde anlatılır. Araştırmacılar da bir Türk boyuna ait bir inancın bütün Türk dünyasına mal edilmesine karşı uyarır; örneğin Altay anlatılarındaki tanrılar Göktürk yazıtlarında geçmez. Bu rehberde her bilginin hangi topluluktan ya da hangi metinden geldiğini belirtiyoruz.

Türk mitolojisini nereden biliyoruz?

• Orhon (Göktürk) yazıtları: 8. yüzyılda dikilen bu yazıtlarda adı geçen kutsal varlıklar yalnızca Tengri, Umay ve kutsal Yer-Sub'dur. Ötüken ormanı kağanlığın kutsal merkezi olarak geçer.
• Çin yıllıkları: Göktürklerin dişi kurttan türeyişini anlatan söylence ilk kez Çin kaynaklarında yazıya geçirilmiştir.
• Destanlar ve halk kitapları: Dede Korkut Kitabı (Tepegöz anlatısı burada geçer), Kırgızların Manas destanı, Oğuz Kağan Destanı.
• Sonraki tarih kitapları: Ergenekon anlatısının en eski kaynağı 14. yüzyılda yazılan Reşîdüddin'in Câmiu't-Tevârîh'idir; Ebulgazi Bahadır Han'ın Şecere-i Türk'ü de anlatıyı aktarır.
• Derlemeler: 19. ve 20. yüzyılda Radloff, Verbitskiy ve Anohin gibi araştırmacıların Altay ve öteki Türk topluluklarından derlediği anlatılar. Ülgen, Kayra ve Erlik hakkında bildiklerimizin çoğu buradan gelir.

Üç dünya: gök, yer ve yeraltı

Altay inanışlarında evren katlara ayrılır: yukarıda iyi ruhların ve tanrıların bulunduğu gök, ortada insanların yaşadığı yer, aşağıda ise ölülerin ve kötü ruhların ülkesi olan yeraltı. Derlemelere göre göğün en üst katında Kayra Kan, on altıncı katında Ülgen oturur; yeraltının hükümdarı ise Erlik'tir. Altay kamlarına göre gök ruhlarına kuday, yer ruhlarına yer-su, yeraltı ruhlarına körmös denir.

Kamlar bu katlar arasında ruhsal yolculuk yapabildiğine inanılan kişilerdir: hastalığın sebebini bulmak, kaybolan bir canı geri getirmek ya da kurbanı göğe ulaştırmak için ayinler yönetirler.

Temel kavramlar: Tengri, kut, iye, kam

• Tengri: Sözcük önce göğü, sonra tapınılan yüce varlığı karşılar. Orhon yazıtlarında "üze kök teŋri" (yukarıda mavi gök) ifadesi geçer; Kül Tigin yazıtında "Türk Tengrisi" de anılır. Göktürk döneminde Tengri tektir ve yaratıcıdır; insan ya da hayvan biçiminde düşünülmez.
• Kut: Tanrı vergisi güç ve uğur. Bilge Kağan yazıtında kağan, "Tanrı buyurduğu, kutum olduğu için tahta oturdum" der. Altaylılara göre insanın "kut" adlı ruhu göktedir. "Kutlu" ve "kutlamak" sözcükleri buradan gelir.
• İye: Ateşte, evde, ormanda, dar geçitlerde ve yollarda bulunan tabiat ruhları. Her yerin bir sahibi olduğuna ve bir iş yapmadan önce ondan izin alınması gerektiğine inanılır. Altaylara göre her su kaynağının bir iyesi vardır; ateşin iyesi "ot ize" ateşin içinde oturur.
• Kam: Şaman. İnsanlarla ruhlar arasında aracılık eden, davulu ve giysisiyle ayinler yöneten kişi.

Bozkurt ve öteki semboller

Bozkurt, Türk mitolojisinin en bilinen simgesidir. Çin kaynaklarında kurttan türeyişe dair üç ayrı efsane vardır; Göktürklerde bozkurt boyun ongunuydu ve Çin kaynakları Göktürklerin mızrak uçlarına kurt başı taktığını yazar. Oğuz Kağan Destanı'nda ise gök tüylü, gök yeleli bir erkek kurt orduya yol gösterir. Bugün sık anlatılan "Ergenekon'dan çıkış yolunu bozkurt gösterdi" ayrıntısı ise ortaçağ kaynaklarında yoktur; 20. yüzyıldaki yeniden yazımlardan gelir (bunu Ergenekon ve Asena yazımızda anlattık).

Kökleri yeraltına, dalları göğe uzanan hayat ağacı (dünya ağacı) da evrenin katlarını birbirine bağlayan kutsal ağaç olarak düşünülür ve Türk süsleme sanatında sık görülen bir motiftir.

Rehberdeki yazılar

Bozkurt Online'da Türk mitolojisi

Bozkurt Online, bu söylencelerden esinlenen, tarayıcıdan oynanan ücretsiz ve Türk yapımı bir MMORPG. Yolculuk, Orhon yazıtlarında kutsal yurt olarak anılan Ötüken'de başlar; 15. seviyede taş geçit açılır ve demir dağların ardındaki Ergenekon vadisine geçilir. Orada görevleri Asena Hatun verir, demir işlerini Temir Usta yapar.

Oyunun yaratıkları da bu dünyadan gelir: kurtların hanı Börü Han, Albastı, Yek, Dede Korkut'un Tepegöz'ü, zemheri gecelerinin Karakoncolos'u, Şulbus ve yolun sonunda yeraltının hükümdarı Erlik Han. Seçilebilen üç yoldan biri de adını şamandan alan Kam'dır.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar ve okuma önerileri

• Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi I-II, Türk Tarih Kurumu.
• Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm, Türk Tarih Kurumu.
• Fuzuli Bayat, Türk Mitolojik Sistemi, Ötüken Neşriyat.
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Tanrı" maddesi
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Şamanizm" maddesi
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Destan" maddesi
• Elif Dilara Çayır, "Orhun Yazıtları'ndan Bilge Kağan Yazıtı'nın Kuzey Yüzünün Metindilbilimsel Açıdan İncelenmesi" (PDF)
• Kültür Portalı, "Anadolu Öncesi Türk Kültürü"
• Onur Alp Kayabaşı, İbrahim Dilek'in "Türk Mitoloji Sözlüğü" kitabı üzerine değerlendirme, bilig 101, 2022 (PDF)