Türk Mitolojisi Yaratıkları

Albastı (Al Karısı)

Nerede anlatılır: Anadolu'dan Orta Asya ve Sibirya'ya · Türü: kötü ruh

Albastı, Anadolu'da daha çok Al Karısı adıyla bilinen kötü bir ruhtur; halk dilinde al, alanası, alkızı, albası gibi adları da vardır. Lohusa hummasına onun yol açtığına inanılır. Çoğunlukla al gömlekli, yaşlı ve çok çirkin bir cadı olarak düşünülür; güzel bir kadın kılığında anlatıldığı da olur. İnanışa göre lohusanın göğsüne oturur, ciğerini söküp suya batırır; atların yelesini ördüğü de anlatılır.

Ondan korunmak için lohusa kırk gün yalnız bırakılmaz; yanında lamba, ayna, soğan ya da sarımsak bulundurulur, yastığının altına bıçak ya da makas konur ve başına al kurdele bağlanır. Albastı Türk dünyasının hemen her yerinde bilinir: Türkmenlerde albastı, Tuvalarda albıs, Uygurlarda alvasti, Özbeklerde olbosti adıyla. Bir Altay efsanesinde Erlik'in örse vurduğu beşinci darbeden "albıs" çıkar.

Bozkurt Online'da: Ötüken'in Kara Orman'ında yaşar; 10. seviyedir ve yaklaşanı kendiliğinden saldırır. Bilge Ozan'ın "Albastı Laneti" görevi (9. seviye) seni ona gönderir.

Tepegöz

Nerede anlatılır: Dede Korkut Kitabı, "Basat'ın Tepegözü Öldürdüğü Boy" · Türü: tek gözlü dev

Tepegöz, Dede Korkut Kitabı'nın en bilinen anlatılarından birinin devidir; adını başının tepesindeki tek gözünden alır. Babası, Aruz Koca'nın çobanı Konur Koca Sarı Çoban'dır; annesi ise çobanın Uzun Pınar başında yakaladığı bir peri kızı. Peri bir yıl sonra "emanetini" bırakır: tepildikçe büyüyen bir yığından tepesinde tek gözü olan bir oğlan çıkar. Peri anası parmağına bir yüzük takar; bu yüzden Tepegöz'e ne ok işler ne kılıç.

Aruz Koca'nın yanında büyüyen Tepegöz dadılarını emerek öldürür, çocukların burnunu ve kulağını yer; Aruz onu evden kovar ve Tepegöz adam yiyen bir zorbaya dönüşür. Kazan Bey'in kardeşi Kara Göne ile Uşun Koca oğlu Segrek ona yenilir, Aruz'un oğlu Kıyan Selçuk ölür. Sonunda Aruz'un öbür oğlu Basat Tepegöz'ü öldürür. Orhan Şaik Gökyay ve Pertev Naili Boratav gibi araştırmacılar bu anlatıyı Homeros'un Odysseia'sındaki tek gözlü dev Polyphemos hikâyesiyle karşılaştırır.

Bozkurt Online'da: Ötüken'in ikinci başkanıdır: 18. seviyede, Tepegöz İni'nde bekler. Bilge Ozan'ın "Tepegöz" görevi 15. seviyede açılır; tek başına gitmemek iyi olur.

Karakoncolos

Nerede anlatılır: Kafkaslardan Orta Avrupa'ya; Anadolu, Karadeniz ve Balkan halk inanışları · Türü: kış yaratığı

Karakoncolos (Karacingolos, Koncolos, Gancoloz, Congolos), kışın en soğuk dönemi olan karakış ve zemheride ortaya çıktığına inanılan bir yaratıktır; en tehlikeli dönemi 24 Aralık ile 20 Ocak arasındaki gecelerdir. Maymuna benzeyen, kısa boylu, dağınık saçlı, yüzü ve bacakları kapkara, ayı postu gibi tüylü, avuç içleri delik ve belinde çanlar olan bir varlık olarak tasvir edilir.

Geceleri yolda kalanlara "Nereden geliyorsun, nereye gidiyorsun?" diye sorar; cevabında "kara" geçen kişiye dokunmaz ("Karabağ'dan geliyorum, Karadağ'a gidiyorum" gibi). Tanıdık birinin sesiyle insanları dışarı çağırdığı da anlatılır. Bilinen en eski Türkçe kayıtlardan biri Evliya Çelebi'dedir; inanış İç Anadolu'da, Karadeniz'de ve Balkanlarda yaşar. Yunanların kalikancaros'uyla ortaklığı da ileri sürülür, Türkçe kökenli açıklamalar da yapılır.

Bozkurt Online'da: Ergenekon'un Karlı Vadi'sinde ve Kara Çamlık'ta dolaşır; 20. seviyedir. Asena Hatun'un görevinin adı da inanıştan gelir: "Zemheri Gecesi" (19. seviye).

Yek

Nerede geçer: Kâşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati't-Türk'ü, Eski Uygurca metinler, Altay inanışları · Türü: kötü ruh

Yek, eski Türkçede şeytan, kötü ruh anlamına gelir. Kâşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati't-Türk'ünde "yek" şeytan diye açıklanır; Eski Uygurca Budist metinlerde geçen "üzüt yäklär" ifadesi de "ruhlar ve şeytanlar" anlamındadır.

Altay inanışlarında körmös, yeek, aza, şulmus ve yetker Erlik'in yönetimindeki kötü ruhlardır; Erlik'in karanlık âlemindeki ruhlara "yekler" de denir. Yani Yek tek bir yaratığın değil, kötü ruhların genel adıdır.

Bozkurt Online'da: Yek Cini adıyla Ötüken'in Kızıl Kayalar bölgesinde yaşar; 13. seviyedir. Bilge Ozan'ın görevi: "Kızıl Kayaların Cinleri" (12. seviye).

Şulbus (Şulmus)

Nerede anlatılır: Altay inanışları (Radloff'un derlemesi) · Türü: kötü ruh

Şulbus ya da şulmus, Altay inanışlarında Erlik'in dünyasına bağlı kötü ruhlardandır. Radloff'un derlediği bir Altay efsanesinde Erlik çekiç, körük ve örsle vurur; her darbeden bir varlık çıkar: kurbağa, yılan, ayı, domuz, albıs ve altıncı darbede "şulmus", yani kötü ruh. Aynı anlatıda Tanrı, albıs ve şulbusun yerin altından çıkmamasını buyurur.

Bazı araştırmacılar şulbusları, insan olmadıkları anlaşılınca kötülük yapan ruhlar olarak sınıflandırır. Görünüşleri hakkında sağlam bir kaynak yoktur; internette dolaşan ayrıntılı tasvirlere temkinle yaklaşmak gerekir.

Bozkurt Online'da: Ergenekon'daki Şulbus Mezarlığı'nda yaşar; 23. seviyedir. Asena Hatun'un "Şulbus Mezarlığı" görevi 22. seviyede açılır.

Erlik ve körmösler

Nerede anlatılır: Altay ve Sibirya inanışları · Türü: yeraltının hükümdarı ve ruhları

Erlik, Altay inanışlarında yeraltındaki kötülük tanrısıdır; ölülerin ve kötü ruhların dünyası onun ülkesidir. Radloff'un derlediği yaratılış efsanesinde Tanrı, toprak getirmesi için "Kişi"yi suyun dibine gönderir; Kişi getirdiği topraktan bir parçayı ağzında saklar, bunun üzerine Tanrı ona Erlik adını verip onu yeraltına mahkûm eder. Yakutlarda kötülüğün sahibi Arsan Duoloy'dur. Erlik'in yerli bir figür mü yoksa Budist ölüm tanrısı Yama'nın etkisiyle mi şekillendiği tartışmalıdır; Eski Uygurca metinlerde Yama'ya "ärklig han" denir.

Altay kamlarına göre yeraltı ruhlarına körmös denir. Adın anlamı kesin değildir ("görmez" diye açıklanır); ölmüş kamların ruhları da körmös sayılır ve insanın ruhunu çalarak onu hastalandırdıklarına inanılır. Erlik'i öteki tanrılarla birlikte Türk mitolojisi tanrıları yazımızda da anlattık.

Bozkurt Online'da: Oyunun son başkanıdır: Ergenekon'un en ucundaki Erlik Kapısı'nda, 30. seviyede bekler. Asena Hatun'un "Erlik Kapısı" görevi 28. seviyede açılır.

Abası (Yakut abaası)

Nerede anlatılır: Yakut (Saha) inanışları ve Olonho destanları · Türü: kötü ruhlar

Yakutlar kötü ruhlara abası ya da yör der. Abaasılar aşağı dünyanın sakinleridir; Yakutların Olonho destanlarında iyi varlıklar (ayıı) ile kötü abaasılar arasındaki karşıtlık esastır ve kahraman abaasılarla savaşır.

Şüräle ve Biçura

Nerede anlatılır: Tatar ve Başkurt inanışları · Türü: orman ve ev ruhları

Şüräle ormanda yaşayan, tırnakları ve parmakları uzun bir varlıktır; karşılaştığı kişiye oyun teklif eder, kabul edeni ölene kadar gıdıklar. Biçura ise kaprisli bir ev ruhudur: bulunduğu eve zenginlik, terk ettiği eve fakirlik getirir. Kadın suretinde, bir iki arşın boyunda göründüğü anlatılır; Başkurtlarda (Bisura) ise kırmızı gömlekli, alnında tek gözü olan küçük bir insan olarak düşünülür.

Celmogus

Nerede anlatılır: Kırgız destanları · Türü: kötü varlık, dev

Celmogus, Kırgız destanlarında bakır tırnaklı, bakır burunlu yaşlı bir kadın suretinde görünen kötü bir varlıktır. Er Töştük destanında suda yüzen bir ciğer olarak ortaya çıkar; Coodarbeşim destanında ise alnında tek gözü olan, kan içen bir dev olarak anlatılır.

Bozkurt (Börü)

Nerede anlatılır: Çin kaynaklarındaki Göktürk türeyiş söylencesi, Oğuz Kağan Destanı · Türü: kutsal hayvan, ata

Kurt, eski Türkçede börü, Türk mitolojisinin en güçlü simgesidir. Çin kaynaklarında kurttan türeyişe dair üç ayrı efsane vardır; bunların en bilineninde Göktürklerin atası, katliamdan kurtulan bir çocuğu besleyen dişi bir kurttur. Göktürklerde bozkurt boyun ongunuydu; Çin kaynakları onların mızrak uçlarına kurt başı taktığını yazar. Oğuz Kağan Destanı'nda da çadıra giren ışıktan gök tüylü, gök yeleli bir erkek kurt çıkar ve orduya yol gösterir.

Bugün çok anlatılan "Ergenekon'dan çıkış yolunu bozkurt gösterdi" ayrıntısı ise ortaçağ kaynaklarında yoktur. Bunu ve dişi kurdun adının gerçekten "Asena" olup olmadığını Ergenekon ve Asena yazımızda anlattık.

Bozkurt Online'da: Kurtların hanı Börü Han, Ötüken'in ilk başkanıdır: 6. seviye, Börü Yatağı'nda. Ergenekon'un karlı vadisinde ise Kar Kurtları (17. seviye) dolaşır.

Tulpar

Nerede anlatılır: Kırgız sözlü geleneği · Türü: olağanüstü at

Tulpar, Kırgız ağıtlarında yüceltilen at türlerinden biridir; Kırgızistan'da Kambar Ata'da toynak izi taşıyan bir yere "Tulpar Taş" denir. İnternette sık rastlanan kanatlı at ayrıntılarının ve köken anlatılarının ise sağlam bir kaynağı bulunmuyor.

İyeler: doğanın ruhları

Nerede anlatılır: Altay, Yakut ve öteki Türk toplulukları · Türü: koruyucu ruhlar

Eski Türk inanışlarında ateşte, evde, ormanda, dar geçitlerde ve yollarda bulunan tabiat ruhlarına iye denir. Her yerin bir sahibi olduğuna, bir iş yapmadan önce ondan izin alınması gerektiğine inanılır. Altaylara göre her su kaynağının bir iyesi vardır; ateşin iyesi "ot ize" ateşin içinde oturur. Yakutlarda yardımcı ruha "iye kıl" denir.