Türk Mitolojisi Tanrıları

Tengri (Gök Tengri)

Kaynak: Orhon yazıtları · Alanı: gök, yüce yaratıcı

Tengri (Tanrı) sözcüğü önce göğü, sonra tapınılan yüce varlığı karşılar. Orhon yazıtlarında ilk kez "üze kök teŋri" (yukarıda mavi gök) biçiminde geçer; Kül Tigin yazıtında "Türk Tengrisi" ifadesi de vardır. Göktürk döneminde Tengri tektir, yaratıcıdır ve insan ya da hayvan biçiminde düşünülmez.

Yazıtlarda kağanları tahta oturtan, onlara güç ve kut veren Tengri'dir. Bilge Kağan "Tanrı buyurduğu, kutum olduğu için tahta oturdum" der. Bugün "Gök Tengri" diye anılan bu inanç, araştırmacılar tarafından Tengricilik adıyla da incelenir.

Umay

Kaynak: Orhon yazıtları, Divanü Lügati't-Türk; Orta Asya ve Sibirya inanışları · Alanı: doğum, çocuklar

Umay, yazıtlarda adı geçen tek dişi kutsal varlıktır. Kül Tigin yazıtında "Umay gibi annem hatunun kutu sayesinde" denir; Tonyukuk yazıtında ise "Tanrı, Umay ve kutsal Yer-Su yardım etti" sözü geçer. Kâşgarlı Mahmud'a göre "umay", doğumdan sonra çıkan "son"dur (plasenta); Divan'daki örnek cümle "Umaya tapınan kadın oğul bulur" anlamına gelir.

Orta Asya ve Sibirya'da May-Ene, Payana, Umay Ene gibi adlarla bebekleri koruyan bir varlık olarak yaşamaya devam etmiştir. Araştırmacılar arasında Umay'ın bir tanrıça mı yoksa koruyucu bir ruh (iye) mi olduğu tartışılır; Wilkens gibi bazı araştırmacılar ise onu Tengri'nin dişi eşi sayar.

Yer-Sub

Kaynak: Orhon yazıtları · Alanı: yurdun toprakları ve suları

Kül Tigin ve Tonyukuk yazıtlarında "ıduk Yer-Sub", yani kutsal Yer-Su, Türk yurdunun toprağını ve sularını koruyan güç olarak Tengri ile birlikte anılır: "yukarıda Türk Tengrisi, Türk'ün kutsal yeri suyu". Her yerin bir iyesi olduğu düşüncesiyle yakından ilişkilidir (bkz. iyeler).

Kayra Kan

Kaynak: Altay derlemeleri · Alanı: göğün en üst katındaki en yüce varlık

Altay inanışlarında Kayra Kan, on yedi katlı göğün en üstünde oturan en yüce varlıktır. Ondan sudur (taşma) yoluyla üç tanrı doğar: Ülgen, Kızagan ve Mergen. TDK'nin Kişi Adları Sözlüğü'nde Kayra adı "büyük bir kimseden gelen iyilik, ihsan" diye açıklanır.

Ülgen (Bay Ülgen)

Kaynak: Altay derlemeleri · Alanı: iyilik, yağmur, gök gürültüsü

Ülgen, Altayların iyilik tanrısıdır. Derlemelere göre göğün on altıncı katında, Altın Dağ'da altın bir tahtta oturur; yağmuru ve gök gürültüsünü o gönderir. Yedi oğlu, dokuz kızı olduğu anlatılır ve ona ak kısrak kurban edilir. Bir Teleüt anlatısında dişil olarak "Bay Ülgen Ana" adıyla geçer. Yeraltındaki Erlik onun karşıtıdır.

Kızagan: savaş tanrısı

Kaynak: Altay derlemeleri, Moğol şamanlığı · Alanı: savaş

"Türk mitolojisinde savaş tanrısı kimdir?" sorusunun kaynaklı cevabı Kızagan'dır. Göğün dokuzuncu katında oturan savaşın koruyucusudur; kamlar onu "kırmızı yularlı, kızıl erkek deve sırtında" diye çağırır. Kaynağa göre Kayra Kan'dan ya da Ülgen'den doğduğu anlatılır.

Mergen

Kaynak: Altay derlemeleri · Alanı: bilgelik

Mergen, göğün yedinci katında oturan bilge ve iyi okçu bir tanrıdır; yürüyüşünden gök gürültüsü ve şimşek olduğu anlatılır. TDK'ye göre Moğolca kökenli Mergen adı "usta nişancı" demektir.

Erlik

Kaynak: Altay derlemeleri; Yakutlarda karşılığı Arsan Duoloy · Alanı: yeraltı, kötülük

Erlik, Altay inanışlarında yeraltındaki kötülük tanrısıdır. Radloff'un derlediği efsaneye göre Tanrı, toprak getirmesi için "Kişi"yi suyun dibine gönderir; Kişi topraktan bir parçayı ağzında saklar, Tanrı da ona Erlik adını verip onu yeraltına mahkûm eder. Erlik'in buyruğundaki yeraltı ruhlarına körmös denir.

Kökeni tartışmalıdır: yerli bir figür olduğu da, Budist ölüm tanrısı Yama'nın etkisiyle şekillendiği de ileri sürülür; Eski Uygurca metinlerde Yama'ya "ärklig han" denir. Ayrıntılar için Türk mitolojisi yaratıkları yazımıza bakabilirsin.

Ak Ana

Kaynak: Verbitskiy'nin derlediği Altay yaratılış destanı · Alanı: yaratılış

Ak Ana, Altay yaratılış destanında sudan çıkan ve Ülgen'e "Yaptım, oldu de" diyerek yaratmayı öğreten varlıktır. İnternette onu "boynuzlu, balık kuyruklu" diye tasvir eden ayrıntılar ise sağlam bir kaynağa dayanmıyor.

Ayzıt (Ayısıt)

Kaynak: Yakut inanışları · Alanı: doğum

Ayısıt Hatun, Yakutların gökte oturan doğum tanrıçasıdır; Yakutlar ona ateşe yağ dökerek dua eder. Türkiye'de "Ayzıt" biçimiyle kız adı olarak da kullanılır.