Göktürk Alfabesi: Harfleri, Okunuşu ve Çevirici
Göktürk alfabesi, Türklerin bilinen ilk alfabesidir. Orhun alfabesi ya da Köktürk yazısı da denir; en ünlü örnekleri 8. yüzyılda Moğolistan'daki Orhun Vadisi'ne dikilen Orhun Yazıtları'dır. Aşağıya adını ya da bir cümleyi yaz, Göktürk harfleriyle nasıl yazıldığını gör.
Göktürk alfabesi çevirici
Sağdan sola okunur; sözcükler ⁚ işaretiyle ayrılır. Çevirici yazıtlardaki kuralları basitleştirerek uygular: ünsüzün kalın ya da ince biçimini hecesinin ünlüsüne göre seçer, a ve e'yi yalnız sözcük sonunda yazar; c, f, h, j ve v gibi Göktürk alfabesinde olmayan sesleri en yakın harfle karşılar. Akademik bir okuma değil, yaklaşık bir yazımdır.
Göktürk alfabesi nedir?
Göktürk alfabesi, 6. yüzyılda Orta Asya'da kurulan Göktürk Kağanlığı döneminde kullanılan ve Türkçenin seslerine göre biçimlenmiş bir yazıdır. Taşa ve tahtaya oyularak yazıldığı için harfleri köşelidir; bu yüzden runik yazıya da benzetilir. Bilinen en ünlü metinler, Türk adının Türkçe olarak geçtiği en eski belgeler arasında sayılan Orhun Yazıtları'dır. Yenisey Irmağı çevresinde de aynı yazıyla yazılmış çok sayıda mezar taşı bulunmuştur.
Göktürk harfleri tablosu
Göktürk alfabesinde genellikle 38 harf sayılır. Dört harf ünlüleri gösterir. Ünsüzlerin çoğunun, kalın sözcüklerde (a, ı, o, u) ve ince sözcüklerde (e, i, ö, ü) kullanılan iki ayrı biçimi vardır. Tabloda en sık kullanılan harfler var; yazıtlarda seyrek görülen birkaç harf daha bulunur.
| Göktürk harfi | Okunuşu | Not |
|---|---|---|
| Ünlüler | ||
| 𐰀 | a, e | çoğu zaman yalnız sözcük sonunda yazılır |
| 𐰃 | ı, i | |
| 𐰆 | o, u | |
| 𐰇 | ö, ü | |
| İki biçimli ünsüzler: kalın / ince | ||
| 𐰉 / 𐰋 | b | |
| 𐰑 / 𐰓 | d | |
| 𐰍 / 𐰏 | g, ğ | |
| 𐰞 / 𐰠 | l | |
| 𐰣 / 𐰤 | n | |
| 𐰺 / 𐰼 | r | |
| 𐰽 / 𐰾 | s | |
| 𐱃 / 𐱅 | t | |
| 𐰖 / 𐰘 | y | |
| K sesinin beş biçimi | ||
| 𐰴 | k | a ile |
| 𐰶 | k | ı ile |
| 𐰸 | k | o ve u ile |
| 𐰚 | k | e ve i ile |
| 𐰜 | k | ö ve ü ile |
| Tek biçimli ünsüzler | ||
| 𐰲 | ç | |
| 𐰢 | m | |
| 𐰯 | p | |
| 𐱁 | ş | |
| 𐰔 | z | |
| İki sesi birden gösteren harfler | ||
| 𐰭 | ng (ñ) | Tengri: 𐱅𐰭𐰼𐰃 |
| 𐰨 | nç | |
| 𐰦 | nt, nd | |
| 𐰡 | lt, ld | |
| 𐰪 | ny | |
Nasıl okunur, nasıl yazılır?
- Sağdan sola yazılır ve okunur.
- Sözcükler iki nokta (⁚) ile birbirinden ayrılır.
- Ünsüzün biçimi sözcüğün kalın mı ince mi olduğunu da gösterir. Bu yüzden a ve e ünlüsü çoğu zaman yazılmaz, yalnız sözcük sonunda yazılır. Örneğin "alp" iki harfle yazılır: 𐰞𐰯, "bilge" ise sondaki e ile: 𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀.
- K sesinin yanındaki ünlüye göre beş biçimi vardır: a ile 𐰴, ı ile 𐰶, o ve u ile 𐰸, e ve i ile 𐰚, ö ve ü ile 𐰜.
- nç, nt, lt ve ng gibi yan yana gelen bazı ünsüzler tek harfle yazılır. "Tengri" (gök tanrısı) böyle yazılır: 𐱅𐰭𐰼𐰃.
Orhun Yazıtları
Orhun Yazıtları, Göktürk Kağanlığı'nın 8. yüzyılda diktirdiği anıt taşlardır. En bilinenleri Kül Tigin (732), Bilge Kağan (735) ve Tonyukuk (720'ler) yazıtlarıdır. Yazıtları 1889'da Rus araştırmacı Nikolay Yadrintsev Orhun Vadisi'nde buldu; Göktürk harflerini 1893'te Danimarkalı dil bilimci Vilhelm Thomsen çözdü. Kül Tigin yazıtındaki şu sözler en çok bilinenlerdir:
Üze kök teŋri basmasar, asra yer telinmeser, Türk budun, ilingin törüngin kim artatı udaçı erti?
Üstte gök çökmedikçe, altta yer delinmedikçe, ey Türk milleti, ilini ve töreni kim bozabilir?
Bozkurt Online'da Göktürk yazısı
Bozkurt Online'ın giriş ekranındaki logoda oyunun adı Göktürk harfleriyle yazılıdır: 𐰉𐰆𐰔𐰸𐰆𐰺𐱃. Sağdan sola okunduğunda harfler şöyledir: 𐰉 b, 𐰆 o, 𐰔 z, 𐰸 k (u ile), 𐰆 u, 𐰺 r, 𐱃 t. Oyunun ilk haritası Ötüken de 𐰇𐱅𐰜𐰤 diye yazılır; Göktürklerin kutsal saydığı Ötüken'in adı yazıtlarda da geçer.
Yiğidine Türk tarihinden bir ad vermek istersen Türk isimleri sözlüğüne bak; her adın Göktürk harfleriyle yazılışı da orada.
Ücretsiz oynaTürk mitolojisi dünyasında geçen tarayıcı MMORPG'si: indirme yok, kurulum yok.
Sık sorulan sorular
- Göktürk alfabesi kaç harftir?
- Genellikle 38 harf sayılır: dördü ünlüleri, gerisi ünsüzleri gösterir. Bazı harfler yalnız belli yazıtlarda görüldüğü için kaynaklara göre sayı biraz değişebilir.
- Göktürk alfabesi nasıl okunur?
- Sağdan sola okunur. Sözcüklerin arasında iki nokta (⁚) bulunur.
- Adımı Göktürk harfleriyle nasıl yazarım?
- Sayfanın başındaki çeviriciye adını yaz; sonucu Kopyala düğmesiyle alabilirsin.
- Orhun Yazıtları nerede?
- Moğolistan'da, Orhun Irmağı'nın vadisindedir. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları birbirine yakındır; Tonyukuk yazıtı biraz daha doğudadır.
İlgili sayfalar
- Türk isimleri ve anlamları: Göktürk harfleriyle kız ve erkek adları
- Türk Tarihi ve Kültürü bölümü: Göktürkler, Hunlar ve destanlar üzerine sohbet
- Türk mitolojisi rehberi: tanrılar, yaratıklar, Ergenekon ve Asena